logo bloedsuiker
    Uitgave 06 - 2009, jaargang 24
THEMA Diabetesbehandeling bij ouderen
Een grote groep van de mensen met diabetes type 2 is boven de zeventig. Gelden voor deze mensen dezelfde behandeldoelen als voor hun jongere lotgenoten? En wat kunnen motieven zijn om hier eventueel van af te wijken?

Leven met diabetes type 2 vraagt om aanpassingen. Zo moeten mensen op gezette tijden tabletten nemen of insuline spuiten. Daarnaast krijgen ze het advies allerlei leefstijlmaatregelen in acht te nemen, zoals gezond en regelmatig eten, afvallen en zorgen voor voldoende lichaamsbeweging. Om dit allemaal goed te kunnen doen, hebben de mensen uitleg nodig van hun huisarts of diabetesverpleegkundige. Kortom, een goede diabetesbehandeling vraagt om een investering van de behandelaar en van de mensen met diabetes zelf.

Veel gevraagd
In de praktijk wordt deze investering lang niet altijd gemaakt. Onvoldoende tijd bij de behandelaar en/of kennis- en motivatiegebrek bij de mensen met diabetes, kunnen hier debet aan zijn. Een aparte plek wordt ingenomen door zeventigplussers. Bij deze groep mensen is de behandeling van diabetes door een aantal factoren extra complex. Bloedsuiker vroeg twee deskundigen hoe de behandeling van zeventigplussers met diabetes type 2 eruit zou moeten zien. Over één ding zijn ze het eens: leeftijd mag nooit een criterium zijn.

Grote groep
Dat het hier gaat om zeer veel mensen, tonen de cijfers aan. In Nederland hebben circa 800.000 mensen diabetes type 2. Bij benadering is dertig procent van deze groep boven de zeventig. Van de zeventigplussers heeft tussen de vijftien à twintig procent diabetes type 2.

Vitaliteit
‘Leeftijd op zich mag nooit een criterium zijn bij het behandelen van zieke mensen’, meent buitengewoon hoogleraar Chantal Mathieu, internist-endocrionoloog bij de Katholieke Universiteit in Leuven. Ze doet veel diabetesonderzoek en was daarnaast vier jaar voorzitter van de Vlaamse diabetesvereniging. ‘Bij oudere mensen met diabetes type 2 kijk je naar de vitaliteit en levensverwachting. Een actieve tachtigplusser die nog een aantal jaren voor de boeg heeft, mag je geen adequate diabetesbehandeling onthouden.’

Zelfredzaamheid
‘Bij het kiezen van de therapie houd je ook rekening met de zelfredzaamheid van de mensen’, zegt Klaas Reenders. Reenders was tot 2001 werkzaam als huisarts in Hoogeveen. Daarnaast is hij onder meer medeoprichter van de DiHAG (Diabetes Huisartsen AdviesGroep) en zat hij tot 2005 in het dagelijks bestuur van de Nederlandse Diabetes Federatie (NDF). ‘Er zijn hele zelfstandige zeventigplussers, maar er zijn ook mensen die moeite hebben met het op tijd nemen van de medicatie en het zorgen voor een goede afstemming tussen de voeding en eventuele insulinetoediening. Relatief veel oudere mensen wonen alleen. Regelmatig zie je dat deze mensen neigen naar depressiviteit. Dit kan de zelfzorg in negatieve zin beïnvloeden.’

Streefwaarden
Bij een goede diabetesbehandeling is het streven om de bloedglucosewaarden zo normaal mogelijk te houden. Om dit te kunnen toetsen zijn er streefwaarden* opgesteld. Volgens deze streefwaarden hoort de nuchtere bloedglucosewaarde tussen de 4 en 7 mmo/l te liggen. Twee uur na de maaltijd mag deze niet hoger zijn dan 9 mol/l, en het HbA1c** moet onder de 7% blijven.

Aanscherpen
Haalt iemand de streefwaarden niet, dan moet de behandeling aangescherpt worden. Mensen met diabetes type 2 krijgen vaak vlak na de diagnose het advies af te vallen en meer te gaan bewegen. Heeft dit niet het gewenste effect, dan krijgen ze tabletten voorgeschreven. Lopen de glucosewaarden dan na verloop van tijd wat op, dan kan de behandeling aangevuld worden met een tweede tablet. Lukt het niet om met tabletten de gewenste glucosewaarden te bereiken, dan is het toedienen van insuline de volgende stap.

Investering
De behandeling van diabetes is er dus op gericht de glucosewaarden zo normaal mogelijk te houden. Dit is belangrijk omdat hoge glucosewaarden op de lange duur de bloedvaten en zenuwen beschadigen. Hierdoor kunnen mensen diabetescomplicaties krijgen aan ogen, nieren en voeten met alle gevolgen van dien. Een adequate diabetesbehandeling is dus vooral een investering voor de lange termijn. ‘Bij mensen met een beperkte levensverwachting, bijvoorbeeld omdat ze ook nog een andere ziekte onder de leden hebben, kan het daarom gerechtvaardigd zijn af te zien van een insulinebehandeling, ook al zijn de bloedglucosewaarden wat aan de hoge kant’, meent Reenders.

Hypogevaar
Een complicerende factor bij de behandeling van diabetes is het krijgen van een hypo (te laag bloedglucosegehalte). De kans hierop is groter bij ouderen. Volgens Mathieu is het hypogevaar het struikelblok bij oudere mensen met diabetes type 2. Een hypo kan optreden bij mensen die insuline spuiten of bepaalde tabletten slikken. ‘Door een hypo kunnen mensen duizelig en wankel worden. Ze lopen dan het risico te vallen. Bij oudere mensen kan dit fataal zijn. Als iemand boven de tachtig een heup breekt, is de kans groot dat hij of zij hieraan overlijdt. Daarnaast weten we dat mensen met hart- en vaatlijden een verhoogde kans hebben op een plotse dood nadat ze een ernstige hypo hebben doorgemaakt. Dit zijn de keerzijdes van de medaille. Je wilt mooie glucosewaarden, maar je wilt ook geen onnodig risico lopen. Ongeacht de keuze die je maakt, de veiligheid moet altijd voorop staan.’

Metabool syndroom
Diabetes type 2 staat vaak niet op zichzelf. Het gaat dikwijls samen met andere aandoeningen zoals een te hoge bloeddruk, te hoog cholesterol en problemen met de bloedstolling. ‘We noemen dit ook wel het metabool syndroom’, zegt Mathieu. ‘Het is belangrijk om al de aandoeningen te behandelen. Dit houdt in dat de mensen vaak meerdere soorten medicijnen moeten slikken. Dan is het belangrijk om te kijken of het lichaam dit aankan, of de nieren nog sterk genoeg zijn om al die medicijnen te verwerken.’

Hoge bloeddruk
Reenders: ‘We weten uit de praktijk dat het geven van medicatie tegen een hoge bloeddruk meer beroertes en hart- en vaataandoeningen voorkomt, dan het zorgen voor een scherpe diabetesinstelling bij mensen op hogere leeftijd.’ Volgens Mathieu blijft het echter belangrijk te zorgen voor een goede diabetesregulatie, uiteraard binnen de veilige marges. ‘Met de behandeling van een hoge bloeddruk kun je inderdaad meer infarcten voorkomen, maar we willen ook niet dat de mensen dan blind in de wachtkamer zitten, als gevolg van onderbehandelde diabetes.
De complicaties van diabetes zijn te groot om over het hoofd te zien. Ze hebben te veel invloed op de kwaliteit van leven. Het blijft belangrijk op tijd te beginnen met een goede behandeling en niet te wachten tot alles verloren is.’

Insuline
Veel mensen zien op tegen de overstap op insuline. Vaak blijkt dit achteraf mee te vallen. ‘Dikwijls gaan mensen zich beter voelen nadat ze zijn overgestapt op insuline’, aldus Mathieu. ‘Ik heb de ervaring dat oudere mensen nog goed in staat zijn te leren hoe ze insuline moeten spuiten, mits ze voldoende uitleg en begeleiding krijgen. Er zijn gebruiksvriendelijke insulinepennen en bloedglucosemeters die heel simpel zijn.’

Vergeetachtig
Goede begeleiding is essentieel bij de overstap naar insuline, meent ook Reenders. ‘Oudere mensen hebben dikwijls een verminderd inprentingsvermogen. Ze vinden het moeilijker om nieuwe dingen te leren. Het is belangrijk hier de tijd voor te nemen. Ook vergeetachtigheid is een aandachtspunt. Hierdoor kunnen mensen per ongeluk een injectie overslaan of nog erger twee keer insuline spuiten. Voor de zelfzorg is het daarnaast belangrijk dat mensen nog redelijk kunnen zien. In geval van vergeetachtigheid of slecht zicht, is het een voordeel als er familie of hulp nabij is om een oogje in het zeil te houden.’

Gedragsverandering
Het doen van leefstijlaanpassingen is een onderdeel van de diabetesbehandeling. Mensen moeten met hun voeding rekening houden en zo mogelijk meer gaan bewegen. Reenders: ‘Nu is het voor iedereen moeilijk om het gedrag te veranderen, maar hoe ouder iemand wordt des te moeilijker het is om het leefpatroon te wijzigen.’ Mathieu: ‘Ook hier is het weer belangrijk om naar de vitaliteit en levensverwachting te kijken. Mensen die nog een aantal jaar voor de boeg hebben, adviseer ik altijd hun best te doen om gezond te leven.’

Hoge waarden
Er zijn dus meerdere redenen waarom iemand kan afzien van een scherpe diabetesinstelling. Zijn de waarden enigszins verhoogd, dan zal de persoon hier niet veel last van hebben. Anders wordt het als de glucosewaarden erg hoog oplopen, bijvoorbeeld regelmatig boven de 15 mmol/l. Reenders: ‘Als glucosewaarden te hoog worden, neemt de kans op het krijgen van infecties toe. Door een infectie, stijgen de bloedglucosewaarden weer. De combinatie van hoge bloedglucosewaarden en koorts, maakt oude mensen erg kwetsbaar voor bijvoorbeeld uitdroging. Dit moet te allen tijde worden voorkomen. Mensen met diabetes en koorts moeten extra in de gaten gehouden worden.’

Zorg voor de reguliere controles
Het is belangrijk dat mensen met diabetes regelmatig, in principe elke drie maanden, gecontroleerd worden. Naast de bloedglucosewaarden, worden ook jaarlijks onder meer de voeten, ogen en nieren onderzocht. Reenders: ‘Dit moet goed in de gaten gehouden worden door de huisartsenpraktijk. ‘Uit een enquête onder de leden van de DiHAG bleek dat vijftig procent van de mensen boven de tachtig niet in staat is om zelf naar het spreekuur te komen. Voor deze mensen moeten er faciliteiten geschapen worden zodat de controles toch uitgevoerd kunnen worden. Ook in verzorgingstehuizen en bij thuiszorginstellingen moet hier goed op worden gelet.’

Kiezen voor kwaliteit
‘Bij oudere mensen is het belangrijk te kiezen voor kwaliteit van leven en minder voor kwantiteit’, meent Reenders. ‘Zet je bij iemand van veertig alles in om de glucosewaarden naar beneden te krijgen, bij mensen boven de zeventig kijk je naar de persoonlijke  omstandigheden en de levensverwachting. Dit vraagt om een individuele benadering. Per persoon moet bekeken worden wat reëel is en wat van de behandeling verwacht kan worden.’


*Streefwaarden zoals gehanteerd door het NHG (Nederlandse Huisartsen Genootschap)
** Het HbA1c is een meting in het bloed die zicht geeft op de gemiddelde bloedglucosewaarde van de afgelopen zes weken

 
facebook google plus



cover
Buitengewoon hoogleraar Chantal Mathieu: ‘Bij oudere mensen met diabetes type 2 kijk je naar de vitaliteit en levensverwachting. Een actieve tachtigplusser die nog een aantal jaren voor de boeg heeft, mag je geen adequate diabetesbehandeling onthouden


nixel
Stoppen met roken altijd zinvol
Vaak wordt gedacht dat stoppen met roken op oudere leeftijd geen zin meer heeft. Toch is dit niet waar. Reenders: ‘Stoppen met roken is altijd zinvol. Bij mensen die erin slagen te stoppen, daalt de kans op het krijgen van hart- en vaatziekten aanzienlijk binnen twee jaar.’