logo bloedsuiker
    Uitgave 03 - 2007, jaargang 22
Is diabetes schadelijk voor de hersenen?

Langdurige verhoogde bloedglucosewaarden (hypers) kunnen bij mensen met diabetes leiden tot blijvende hersenschade. Dit is een conclusie uit het onderzoek waarop neuropsycholoog Alette Wessels eind vorig jaar promoveerde aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.


Wessels: ‘Je moet vooral je hersenen blijven gebruiken om achteruitgang te voorkomen. “Use it or lose it” is niet voor niets een veelgehoorde kreet op dit moment’ Mentale traagheid en inflexibiliteit, oftewel het trager zijn in het denken en het moeite hebben met het overschakelen van de ene op de andere taak: allebei zijn dit cognitieve (verstandelijke) beperkingen waar mensen met diabetes last van kunnen krijgen als ze gedurende langere tijd zijn blootgesteld aan hoge glucosewaarden. Oorspronkelijk werd gedacht dat deze cognitieve beperkingen veroorzaakt werden door het veelvuldig doormaken van hypo's (te lage bloedglucosewaarden), maar inmiddels weten we dat het juist de hoge bloedglucosewaarden zijn die de blijvende schade toebrengen aan de hersenen.


Concentratie
Neuropsycholoog Alette Wessels zegt hierover: 'Het is logisch dat men in eerste instantie dacht dat cognitieve beperkingen werden veroorzaakt door frequente hypo's, want als de bloedglucosewaarde beneden een bepaald niveau daalt, krijgen mensen problemen met hun concentratie, aandacht en geheugen. Toen er steeds meer aanwijzingen kwamen dat het herhaaldelijk doormaken van hypo's bij volwassenen geen schadelijke effecten op de hersenen had, was dit aanleiding om te gaan onderzoeken of de cognitieve schade dan wellicht werd veroorzaakt door hypers. Het is immers bekend dat diabetes op de lange duur o.a. kan leiden tot schade aan de kleine bloed­vaten (microvasculaire schade), resulterend in afwijkingen aan het netvlies, nieren en zenuwen. Langdurig verhoogde bloedglucose­waarden worden verantwoordelijk gehouden voor het ontstaan van deze complicaties.
Misschien was dit in de hersenen ook het geval?' Zou er, als gevolg van langdurig verhoogde bloedglucosewaarden, schade aan de kleine bloedvaatjes in de hersenen kunnen ontstaan met als gevolg cognitieve problemen?



25 jaar diabetes
In 2002 is Alette Wessels gestart met een onderzoek naar het effect van diabetes op de hersenen. Wessels: 'We hebben onderzocht of langdurige hoge glucosewaarden invloed hebben op het cognitief profiel van iemand. Verder hebben we onderzocht of deze mensen een andere hersenactiviteit en hersenstructuur vertoonden vergeleken met mensen die niet veelvuldig zijn blootgesteld aan hypers en gezonde controlepersonen. Wessels legt uit: 'Ik had dus mensen nodig die langdurig blootgesteld waren aan hoge bloedglucosewaarden en die als gevolg daarvan microvasculaire schade hadden ontwikkeld. Hiervoor heb ik mensen genomen met diabetes type 1 die een vergevorderde retinopathie (vaatschade aan het netvlies van het oog) hadden. Retinopathie is immers een diabetescomplicatie die ontstaat als gevolg van hoge bloedglucosewaarden. We hebben retin­opathie dus gebruikt als een maat voor micro­vasculaire schade in de hersenen. Deze groep heb ik vergeleken met mensen met diabetes type 1 die geen retinopathie hadden en met mensen zonder diabetes.' De gemiddelde leeftijd van de onderzoeksgroep was veertig jaar en de gemiddelde diabetesduur 25 jaar.


Brandstof
Met behulp van de beeldvormende techniek MRI (Magnetic Resonance Imaging; een hersenscan) onderzocht Wessels de hersenactiviteit en -structuur bij mensen met diabetes type 1 met én zonder retinopathie. Wessels: 'We hebben bij deze twee groepen de hersenactiviteit gemeten. De deelnemers voerden tweemaal een werkgeheugentaak uit terwijl ze in de scanner lagen. Eerst bij normale bloedglucosewaarden (tussen de 4 en 6 mmol/l) en later tijdens een hypo (ongeveer 2,5 mmol/l). Het lijkt onlogisch om de hersenen te onderzoeken tijdens een hypo, terwijl we geïnteresseerd waren in de effecten van hypers. Toch hebben we hiervoor gekozen. Het is namelijk bekend dat de voornaamste brandstof van het brein glucose is.
De hersenen kunnen glucose niet goed opslaan en ook niet zelf produceren. Voor het goed functioneren van het brein is het dus belangrijk dat er een voortdurende aanvoer van glucose uit het bloed is. Tijdens een hypo is er te weinig glucose in het bloed, met als gevolg dat het brein te weinig brandstof krijgt. We hebben de hersenen dus in een moeilijke situatie gebracht en vervolgens bekeken hoe ze in die situatie functioneerden. We veronderstelden dat de veranderingen die in de hersenen zijn ontstaan als gevolg van hoge bloedglucosewaarden, het meest zichtbaar zouden zijn tijdens de meest moeilijke situatie, namelijk een hypoglykemie.'



Netwerken
'Bij de werkgeheugentaak zagen we dat beide groepen minder goed gingen presteren en trager werden zowel naarmate de taak moeilijker werd, als tijdens de hypo', vervolgt Wessels. 'We zagen geen verschil tussen de groep met en zonder retinopathie. Wat we echter op de MRI wel zagen is dat in de retinopathiegroep bij een hypo twee hersengebieden een toegenomen activiteit lieten zien, vergeleken met de niet-retinopathiegroep. Wat wil dit nu zeggen?
Hersenfuncties worden bijna nooit door één hersen­gebied vervuld. De verschillende gebieden moeten met elkaar samenwerken om tot de gewenste prestaties te komen. Je spreekt van netwerken van hersen­gebieden. Nu is er één bepaald netwerk dat actief is tijdens rust. Zodra je een taak moet gaan uitvoeren neemt de activiteit van dit netwerk af, om je de gelegenheid te geven je aandacht op deze taak te richten. Bij mensen met retinopathie neemt bij een hypo de activiteit van dit netwerk minder af bij het doen van taken dan bij mensen die geen retinopathie hebben. Het lijkt erop dat het brein van mensen met retinopathie "harder moet werken" om tot dezelfde taakprestatie te komen. Hoe zich dit ontwikkelt op de lange duur, weten we niet.'




Hersenstructuur
Gedurende haar onderzoek heeft Wessels niet alleen gekeken naar functionele veranderingen van de hersenen, maar ook naar structuurveranderingen. De hersenen bevatten grijze en witte stof. De grijze stof is verantwoordelijk voor de informatieverwerking en de witte stof voor de informatieoverdracht. Een verminderde hoeveelheid grijze en/of witte stof kan invloed hebben op het cognitief functioneren. Wessels: 'In de retinopathie groep vonden we in twee hersengebieden een verminderde dichtheid van de grijze stof en een verminderde totale hoeveelheid witte stof. Deze resultaten ondersteunen onze veronderstelling dat schade aan de kleine bloedvaten verantwoordelijk is voor de cognitieve beperkingen.'


Blijven gebruiken
Met haar onderzoek heeft Wessels aangetoond dat diabetes invloed kan hebben op de hersenactiviteit en -structuur. Ze zegt: 'Niet alle cognitieve functies gaan achteruit bij mensen met diabetes, het zijn vooral de mentale flexibiliteit en de psychomotorische snelheid die achteruit gaan. Mensen worden langzamer in hun denken en handelen en hebben meer moeite om van de ene op de andere taak over te schakelen.'
Eenmaal ontstane schade aan de hersenen is niet meer te herstellen. Dit wil niet zeggen dat mensen er niet mee kunnen leren omgaan door bijvoorbeeld bepaalde strategieën aan te leren. Wessels: 'Je moet vooral je hersenen blijven gebruiken om achteruitgang te voorkomen. “Use it or lose it” is niet voor niets een veelgehoorde kreet op dit moment.'



Vermijd hypers
'Het is belangrijk dat we weten dat herhaalde hypo's bij volwassenen geen hersenschade veroorzaken. Sommige mensen houden hun bloedglucose kunstmatig hoog om hypo's te voorkomen. Eigenlijk zouden ze dit niet moeten doen, want het zijn juist de verhoogde waarden die slecht zijn voor de ogen, nieren, zenuwen en naar nu blijkt ook voor de hersenen. Voorlopig lijkt het erop dat het handhaven van (bijna) normale bloedglucosewaarden voor mensen met diabetes, ook voor het behoud van cognitief presteren, een aan te bevelen strategie is.'


Vervolgonderzoek
Inmiddels is Wessels begonnen aan een vervolgonderzoek. 'We willen meer weten over het ontstaan, de gevolgen en het verloop van de hersenschade bij mensen met diabetes type 1. Pas als we hier goed zicht op hebben, kunnen we gaan zoeken naar effectieve manieren om hersenschade bij mensen met diabetes te voorkomen of uit te stellen.'


Alette Wessels is nog op zoek naar deelnemers voor haar nieuwe onderzoek. Bent u hierin geïnteresseerd dan kunt u contact met haar opnemen via (020) 444 82 24 of am.wessels@vumc.nl



facebook google plus