logo bloedsuiker
    Uitgave 01 - 2003, jaargang 18
Tussen hoop en wanhoop; de genezing van diabetes type 1

Diabetes is een chronische ziekte. Gelukkig valt er goed mee te leven. Toch hebben mensen met diabetes nooit een dag vrij van hun aandoening. Ook liggen de lange termijncomplicaties op de loer. Veel mensen volgen de mogelijkheden om diabetes te genezen dan ook op de voet. Bloedsuiker<10 sprak met Bart Roep, immunoloog in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) en zet voor u de ontwikkelingen op een rij.


Bart Roep doet als afweerdeskundige al ruim twaalf jaar onderzoek naar de oorzaak, het voork—men en het genezen van type 1 diabetes. In die jaren is er veel vooruitgang geboekt, maar een goede oplossing ligt nog niet in het verschiet. ‘We weten nu veel meer over het ontstaan van type 1 diabetes. Twaalf jaar terug dachten we dat het een ongeneeslijke erfelijke aandoening was. Dit is in de meeste gevallen niet zo. Diabetes is een ontspoorde afweerreactie van het lichaam. Ieder mens heeft T-cellen.
Deze cellen beschermen je tegen virussen, bacteriën en andere lichaamsvreemde stoffen. Nu kan het gebeuren dat deze cellen zich, per vergissing, tegen lichaamseigen stoffen keren. Dit wordt ook wel een auto-immuunreactie genoemd. In het geval van type 1 diabetes vernietigen ze de betacellen in de eilandjes van Langerhans. De betacellen zijn verantwoordelijk voor de productie van insuline. Nu we weten hoe diabetes ontstaat, kun je ook gerichter gaan zoeken naar de oplossing.'



Alvleeskliertransplantatie
De eilandjes van Langerhans liggen in de alvleesklier (pancreas), een spijsverteringsorgaan in de buik. Het is mogelijk om mensen met diabetes te genezen door een alvleeskliertransplantatie. Dit is echter een zeer ingrijpende en risicovolle ingreep, met veel consequenties. Daarom wordt een alvleeskliertransplantatie alleen uitgevoerd bij mensen die wegens ernstige complicaties als gevolg van hun diabetes een nieuwe nier krijgen. Roep: ‘Na een nier- en alvleeskliertransplantatie moeten de mensen hun leven lang medicijnen slikken die moeten voorkomen dat het lichaam deze “vreemde organen” gaat afstoten. Deze medicijnen hebben veel nare bijwerkingen. Daarom wordt een alvleeskliertransplantatie voornamelijk uitgevoerd in combinatie met een niertransplantatie. Zou je een alvleeskliertransplantatie doen bij iemand die nog geen complicaties heeft, dus veel korter diabetes heeft, dan wegen de risico's van de operatie en het slikken van de medicijnen niet op tegen de voordelen van het niet meer hebben van diabetes.' In het LUMC worden per jaar ongeveer vijftien alvleeskliertransplantaties gedaan. In 95 procent van de gevallen gaat dit goed.


Eilandjes transplanteren
Omdat een alvleeskliertransplantatie zoveel om het lijf heeft, is men gaan zoeken naar eenvoudiger methoden. Voor de insulineproductie zijn de zogenaamde betacellen in de eilandjes van Langerhans verantwoordelijk. Dit is slechts een deel van de alvleesklier. Inmiddels kan men deze eilandjes isoleren uit gedoneerde alvleesklieren. Roep: 'Het isoleren van goede eilandjes is niet gemakkelijk, vaak heb je meerdere donororganen nodig om één persoon te helpen. De transplantatie zelf is betrekkelijk eenvoudig. De eilandjes worden bij de patiënt in de poortader gespoten, een bloedvat dat van de darmen naar de lever loopt. Vervolgens zwemmen de eilandjes naar de lever, alwaar ze zich innestelen. Van daaruit gaan ze hun werk doen. Deze ingreep gebeurt onder plaatselijke verdoving en kan in principe poliklinisch gedaan worden.'


Simpel?
Dit lijkt allemaal redelijk simpel. Toch zijn er drie problemen verbonden aan het transplanteren van de eilandjes van Langerhans. In de eerste plaats is er een chronisch tekort aan donororganen. In de tweede plaats krijgen de mensen die een eilandjestransplantatie ondergaan lichaamsvreemde cellen toegediend. Om te voorkomen dat het lichaam deze gaat afstoten, moeten ze medicijnen slikken. Deze medicijnen, waaronder cyclosporine, kunnen veel schadelijke bijwerkingen hebben. Zo kunnen ze bij een aantal mensen leukemie veroorzaken. ‘Daarom hebben we deze vorm van transplantatie tot voorkort alleen maar gedaan bij mensen die al een niertransplantatie hadden ondergaan', zegt Roep. ‘Zij gebruiken immers al de medicijnen die afstoting moeten voorkomen. Sinds kort is daar een nieuwe groep mensen bijgekomen. Dit zijn mensen die zeer moeilijk instelbaar zijn en onder meer regelmatig in een coma schieten als gevolg van hun diabetes. Dit wordt ook wel “brittle diabetes” genoemd.'


De verstoorde afweercel
Het derde probleem bij een eilandjestransplantatie is het afweersysteem van de persoon zelf. Roep: ‘De persoon heeft ooit diabetes gekregen omdat zijn of haar afweersysteem, bij vergissing, de eilandjes van Langerhans heeft vernietigd. Als je niets doet aan deze verstoorde afweerreactie, dan zullen de nieuwe eilandjes ook weer vernietigd worden. Dan dweil je feitelijk met de kraan open.'
Wat betreft dit laatste punt is er veel winst geboekt de laatste jaren.
Roep legt uit: ‘Als je ten tijde van de transplantatie het afweersysteem van de patiënt totaal uitwist, verdwijnen ook de ontspoorde afweercellen (T-cellen) die verantwoordelijk waren voor het ontstaan van diabetes. Dit kun je doen met ATG, een middel dat antistoffen bevat die door paarden worden aangemaakt. Na de transplantatie gaat het lichaam dan een nieuw afweersysteem vormen, zonder de ontspoorde T-cellen. Daarmee heb je de kraan gesloten. Dit is een enorme doorbraak.
Omdat deze therapie erg agressief is en niet zonder risico, zoeken we momenteel naar mildere middelen die ook in staat zijn de ontspoorde afweercellen uit te schakelen.'
Desalniettemin is met ATG het slagingspercentage van een eilandjestransplantatie aanzienlijk verhoogd. De mensen blijven na de transplantatie wel medicijnen gebruiken die de afstoting van de eilandjes moet voorkomen. Roep: ‘Zoals gezegd hebben ook deze middelen schadelijke bijwerkingen. Daarom onderzoeken we momenteel wat er gebeurt als iemand, een aantal maanden na een geslaagde eilandjestransplantatie, langzaam het gebruik van medicijnen ter voorkoming van afstoting gaat afbouwen. Let wel: dit doen we dan bij mensen die op dat moment helemaal geen insuline meer hoeven te spuiten. We weten nu nog niet wat er gaat gebeuren, maar het is ontzettend spannend. Niet alleen voor ons als onderzoekers, maar vooral voor de mensen die meedoen aan dit experiment.'



Nog geen reguliere behandeling
Een transplantatie van de alvleesklier is een reguliere operatie bij mensen die ook een nier nodig hebben. Het wordt dus vergoed door de Zorgverzekeraars. Het transplanteren van de eilandjes van Langerhans verkeert wereldwijd nog in de onderzoeksfase. Het is dus nog geen reguliere behandeling. Roep: ‘Alhoewel we goede resultaten boeken, wegen bij iemand die een redelijk instelbare diabetes heeft en geen verdere complicaties, de risico's van een eilandjestransplantatie absoluut niet op tegen de voordelen. Natuurlijk hopen we dat dit onderzoek er uiteindelijk toe leidt dat we ook mensen die nog niet lang diabetes hebben iets kunnen bieden. We zijn op zoek naar hoe we mensen met diabetes kunnen genezen, maar voor ons zijn mensen pas genezen als ze geen insuline meer hoeven te gebruiken, maar ook geen afweerremmende tabletten hoeven te slikken.'


Wanneer wel?
Er wordt veel geïnvesteerd in het vinden van een manier waarop diabetes genezen kan worden. Echter, een echte oplossing die op grote schaal toepasbaar is, is er nog niet. Bart Roep waagt zich dan ook niet aan het noemen van een datum. Hij wil mensen niet blij maken met een dode mus, iets wat volgens hem te veel gebeurt in de diabeteswereld.
‘Het is de vraag of het transplanteren van eilandjes van Langerhans de weg is die we moeten blijven volgen. Sinds een paar jaar is er een ontzettend spannende nieuwe ontwikkeling aan de gang en dat is de stamceltherapie. We hebben inmiddels ontdekt dat je uit de alvleesklier, ook van iemand met diabetes, zogenaamde voorlopercellen (moedercellen) kunt halen. Deze kunnen we onder de juiste condities omvormen tot insulineproducerende betacellen. Helaas is het verkrijgen van voorlopercellen uit de alvleesklier niet geheel risicoloos. Je kunt bij die ingreep de alvleesklier lek prikken. Hier kan iemand aan overlijden. Ook kan de alvleesklier ontstoken raken of kun je er onvoldoende cellen uithalen. Daarom gaan we nog een stapje verder en gaan we kijken of we betacellen kunnen kweken uit beenmerg. Want uit beenmerg kun je hartspiercellen kweken, zenuwcellen, kraakbeen en wellicht ook betacellen. Dan heb je echt een goede oplossing, want iedereen heeft beenmerg. Dit zou je dan onder de juiste condities kunnen opkweken en differentiëren tot betacellen. Nu is dit nog theoretisch, maar we krijgen geld van het Diabetes Fonds Nederland om dit te onderzoeken.'



Gekweekte betacellen
?Deze gekweekte betacellen injecteer je vervolgens bij de mensen' vervolgt Roep. ?Omdat ze gekweekt zijn uit hun eigen lichaamscellen, omzeil je het afstotingsprobleem. Ook het tekort aan donororganen zou daarmee van de baan zijn. Het zou dus een belangrijke doorbraak zijn in diabetesland. Helaas heb je bij terugplaatsing in het lichaam van de patiënt wel weer te maken met het probleem van de lopende kraan, oftewel de verstoorde afweercel. Want zolang de verstoorde afweercellen nog in het bloed zitten, krijgen de nieuwe betacellen geen enkele kans. We kunnen dit te lijf gaan met ATG, maar omdat dit een agressief middel is, is het belangrijk hiervoor een milder alternatief te vinden.'
Meewerken aan de genezing van type 1 diabetes, daar doet Bart Roep het voor. Dat de wetenschappers inmiddels in staat zijn de verstoorde afweercellen uit te schakelen, noemt hij een hemelsgeschenk. ?We zijn er nog lang niet, maar het stemt me hoopvol als ik kijk naar wat we hebben bereikt de afgelopen twaalf jaar. Het kweken van betacellen uit beenmergcellen van mensen met diabetes is veelbelovend, maar absoluut nog ver weg van een klinische toepassing.'






facebook google plus